Franciszkanie w Polsce

Franciszkanie przybyli do Polski poprzez Niemcy i Czechy. W 1230 prowincja niemiecka braci mniejszych podzielona została na reńską i saską. Ta ostatnia kierowała w najbliższych latach dalszą ekspansję zakonu na wschód i doprowadziła do powstania klasztoru w Pradze, a następnie we Wrocławiu (1236) i w Krakowie (1237).  Obie te pierwsze placówki franciszkańskie zawdzięczają swe powstanie księciu Henrykowi Pobożnemu który wkrótce (1238) przejąć miał po ojcu, Henryku Brodatym, władzę w obu dzielnicach. Najpóźniej w 1239 r. doszło do wyodrębnienia się z prowincji saskiej prowincji czesko-polskiej , która w 1239 r. odbyła kapitułę prowincjalną we Wrocławiu pod przewodnictwem Czecha Tworzymira. Granice tej prowincji, przynajmniej w XIII w., nie były ściśle ustalone. Możliwe były nawet chwilowe zmiany, jak np. przynależność Krakowa i klasztorów małopolskich do prowincji węgierskiej. Główny problem stanowiła jednak zmieniająca się granica z prowincją saską.Głównym terenem sporu był Śląsk i Łużyce, gdzie już w czterdziestych latach powstało poza Wrocławiem kilka klasztorów - w Opolu. Złotoryi, Zgorzelcu. Budziszynie. Początkowo utrzymuje się tu na ogół zwierzchnictwo prowincji polsko-czeskiej, następnie jednak przewagę uzyskuje saska. Ogółem na obszarze odpowiadającym dzisiejszemu terytorium Polski mamy więc u schyłku XIII w. 40 klasztorów franciszkańskich. Jako fundatorzy ogromnej większości klasztorów występują książęta polscy. Obserwujemy niekiedy wyjątkowo bliskie stosunki dworów, a czasem całych linii książęcych z klasztorami franciszkańskimi. W XIV i XV w. warunki, w jakich rozwijało się życie zakonne na ziemiach polskich, uległy w znacznym stopniu zmianie. W skład odnowionego państwa polskiego w czasach Łokietka i Kazimierza Wielkiego nie weszły Śląsk i Pomorze, a wskutek czego większość klasztorów powstałych w XIII w. znalazła się poza obrębem tego państwa. Nie pociągnęło to jednak skutków organizacyjnych. Tradycyjne związki z Czechami miały znaczenie dla podtrzymania silnej przez cały wiek XIV i XV więzi klasztorów na ziemiach Królestwa Polskiego z klasztorami Ślaskimi, podlegającymi Czechom. Z drugiej strony przyłączenie Rusi Czerwonej do Polski i unia z Litwą otworzyły przed zakonem szerokie możliwości działania na Wschodzie. Wiek XIV przyniósł na Zachodzie głęboki kryzys całego kręgu cywilizacyjnego. Znalazł on odbicie również w życiu klasztornym, w postaci z jednej strony rozkładu dotychczasowych form życia wspólnotowego, z drugiej - dążności do odnowienia wspólnot przez nawrót do pierwotnych obserwancji, z odrzuceniem wszystkiego, co uważano za późniejsze dodatki. Ruch obserwancki w obrębie zakonu doprowadził faktycznie około połowy XV w. do jego podziału na dwa odrębne zakony, franciszkanów konwentualnych oraz obserwantów przypieczętowany ostatecznie w 1517 r. Franciszkanie na obszarach prowincji czesko-polskiej, której ośrodek przeniósł się w pierwszej połowie XV w. do Polski, do Krakowa, zwiększyli w XIV w. stan swego posiadania o 6 klasztorów. Dalszych dowodów dużego dynamizmu franciszkanów dostarczyłaby analiza ich znaczenia w tworzeniu podstaw Kościoła łacińskiego na Rusi oraz na Litwie. Z grona braci mniejszych wyszli pierwsi biskupi Wilna, gdzie wkrótce po unii z Litwą powstał klasztor. W następnych dziesięcioleciach powstało 5 dalszych klasztorów, tworzących tzw. wikariat litewski. m. in. w Kownie, Drohiczynie i Pińsku. Poważną rolę odgrywali franciszkanie na Rusi, gdzie uformowało się co najmniej 8 klasztorów, m.in. we Lwowie i w Przemyślu. Konwenty ruskie stanowiły odrębną jednostkę organizacyjną, tzw. Wikarię, podległą do 1430 r. wprost generałowi zakonu. Później dopiero włączone zostały, poza Mołdawią, do prowincji polsko-czeskiej, gdzie tworzyły odrębną kustodię, z siedzibą we Lwowie. Dalsza ekspansja franciszkanów objęła głównie ziemie litewsko-ruskie, na których istniały już klasztory i tradycje działalności od średniowiecza. Do pierwszego rozbioru liczba konwentów w Rzeczpospolitej wzrosła z 33 w 1593 do 88. Z tej liczby 34 klasztory leżały na ziemiach etnograficznie polskich, 27 - na ziemiach ruskich, i 27 - na ziemiach litewskich. Wyrazem rozwoju było powstanie w ciągu XVII w. dwóch prowincji. W 1625 z 18 klasztorów i kilku mniejszych placówek wchodzących w skład kustodii Lwowskiej i wileńskiej utworzono prowincję pod patronatem św. Antoniego. Jej klasztory skupiły się przede wszystkim na Rusi Czerwonej i Litwie. Składała się z 4 kustodii z głównymi ośrodkami we Lwowie. Przemyślu, Wilnie i Kownie. Z chwilą powstania w 1686 r. prowincji litewskiej pod patronatem św. Kazimierza, prowincja ruska utworzyła nowe kustodie, z ośrodkami w Zamościu i Międzyrzecu na Wołyniu. W tych nowych granicach dotrwała aż do pierwszego rozbioru Polski.  W sumie zakon franciszkański w Polsce pod koniec XVIII w. liczył 1254 zakonników. Liczby tej nie osiągnięto już potem nigdy.